Ontdek de Vergeten Geschiedenis
De oorlog was hier!
Duik dieper in de verhalen van moed en overleving die zich afspeelden tijdens de Tweede Wereldoorlog in onze gemeenschap. Ontdek de impact en de blijvende herinneringen die deze gebeurtenissen hebben achtergelaten.
Aanslagen door het verzet
In het begin van oktober 1944 werd een aanslag gepleegd op de spoorlijn door Schalkwijk. Door het verwijderen van enkele railgedeelten konden de treinen niet meer verder rijden. De Duitse bezetter eiste de aanmelding van de daders, dat wil zeggen het bekend maken van hun namen. Dit gebeurde natuurlijk niet. Als vergelding voor de gehele bevolking van Schalkwijk werd de door A.C. Broese van Groenou bewoonde villa ‘Vogelsang’, aan de Jonkheer Ramweg, op 13 oktober 1944 in brand gestoken. Het huis brandde, met inboedel en al, tot de grond toe af.
Links de Jonkheer Ramweg en het gemeentehuis van Schalkwijk en rechts de villa Vogelsang. Foto uit ca. 1930.
In de buurt van de Poeldijk bij Houten werd op zaterdag 11 november 1944 een deel van de spoorlijn door de verzetsbeweging opgeblazen. De Duitsers legden als represaillemaatregel de gemeente Houten een ‘zoengeld’ (boete) op van f 30.000,00. Dit bedrag is door de gemeente Houten betaald, maar op de inwoners verhaald.
Jaap Wttewaall schrijft erover in zijn dagboek: Even later om ± 4.30 uur een geweldige ontploffing, later blijkt het bruggetje van het spoor over het kanaal vlak bij Goes de lucht in is gevlogen. Mijnh H. Kalis die aan het vissen is ziet geen vliegtuigen, dus waarschijnlijk is het sabotage. Ben benieuwd wat voor maatregelen de Duitsers nu zullen nemen. Miep en ik pakken vlug enige koffers want het zou kunnen gebeuren dat de Duitsers huizen in brand steken als tegenmaatregel.
Behalve door leden van het verzet waren er ook onder de bevolking mensen die op verschillende manieren verzet pleegden tegen de Duitse overheersing. Op veel boerderijen zaten onderduikers, vaak waren dat mensen die anders te werk zouden worden gesteld in Duitsland, maar soms zullen dat ook Joodse onderduikers zijn geweest die voor korte of lagere tijd binnen de gemeente Houten ondergedoken zaten. Mensen verstopte voedsel, fietsen, radiotoestellen en allerlei andere zaken die anders door de Duitsers in beslag konden worden genomen.
Het kwam ook voor dat iemand een actie uitvoerde die normaal door verzetsmensen werd gedaan. Zo gingen in november 1944 de toen 12 jarige Ben van Hengstum met zijn vriendje Bertus Vonk spelen in een schuurtje achter een woning aan de Loerikseweg. Toen zij daar aan kwamen bleek er een man in te zitten die voor hun een vreemde taal sprak. Nadat deze man zijn vliegeniers Wing met daarop RAF liet zien begrepen ze dat het een Engelse piloot was. Zijn naam was Jimmy Taylor. Zij gingen gauw naar huis om het aan hun ouders te vertellen en te overleggen wat ze moesten doen. Eerst werd er eten gebracht naar het schuurtje, andijviestamppot, en gevraagd of dat de heer Taylor wilde onderduiken. Dat wilde hij beslist niet; hij wilde zo snel mogelijk naar bevrijd gebied zien te komen. Besloten werd dat Ben en zijn broer Piet op een fiets Jimmy Taylor – op een andere fiets – een stuk op weg zouden helpen. Ergens bij Bunnik hebben ze afscheid van elkaar genomen.
Taylor is later opgepakt door de Duitsers maar aan het eind van de oorlog vrij gekomen. Na de oorlog is er nog contact geweest tussen hem en de familie en in 1947 en in 1997 is hij bij de familie Van Hengstum op bezoek geweest.
De oorlog door kinderogen
Aanslagen door het verzet
In oktober 1944 gebeurde er iets spannends in Schalkwijk. Het verzet – dat waren mensen die tegen de Duitsers vochten – haalde stukken rails weg bij de spoorlijn. Daardoor konden er geen treinen meer rijden. De Duitsers werden boos. Ze wilden weten wie het had gedaan, maar niemand vertelde het. Daarom staken de Duitsers een groot huis in brand: villa Vogelsang. Alles ging in vlammen op.
In november gebeurde er weer iets. Bij Houten werd een spoorbrug opgeblazen. De Duitsers straften de mensen in Houten met een boete van 30.000 gulden! Dat was heel veel geld. Iedereen moest meebetalen.
Sommige mensen deden ook op andere manieren mee met het verzet. Ze hielpen onderduikers, mensen die zich verstopten voor de Duitsers. Soms waren dat Joden of mannen die niet in Duitsland wilden werken. Boeren verstopten eten, fietsen en radio’s.
En weet je wat er nog gebeurde? Twee jongens, Ben (12) en Bertus, vonden een Engelse piloot in een schuurtje. Hij heette Jimmy Taylor. Hij was uit een vliegtuig gesprongen. De jongens hielpen hem een eindje op weg naar bevrijd gebied. Later werd hij toch gevangen, maar hij overleefde de oorlog. Jaren later kwam Jimmy nog op bezoek bij de familie. Twee keer zelfs!
Zou jij durven helpen als dat gevaarlijk was, zoals Ben en Bertus deden?
De oorlog in perspectief
Burgerschapsvragen voor het V.O.
Deze vragen helpen je om na te denken over keuzes die mensen in de oorlog moesten maken. Er zijn geen goede of foute antwoorden. Het gaat erom dat je onderzoekt wat jij belangrijk vindt, hoe jij situaties inschat en welke waarden voor jou leidend zijn.
Lees de tekst of bekijk de locatie aandachtig en neem daarna de tijd om bij de vragen stil te staan. Probeer verder te denken dan wat er letterlijk staat: waarom gebeurde iets, welke opties hadden mensen wel of juist niet, en wat zou jij in die situatie gedaan hebben?
Praat er met elkaar over, stel vragen aan elkaar, en wees nieuwsgierig. De oorlog was ingewikkeld. Jullie antwoorden mogen dat dus ook zijn.
Burgerschapsvragen voor VO
Thema: sabotage, vergeldingsmaatregelen en burgerlijke moed
- Hoe beoordeel jij het morele dilemma van verzetsacties zoals het opblazen van spoorlijnen, wetende dat de bezetter vaak zware represailles zou nemen tegen onschuldige burgers?
- Vind jij dat het verzet verantwoordelijk is voor schade die volgt uit vergeldingsmaatregelen van de Duitsers, zoals het platbranden van villa Vogelsang of het opleggen van zoengeld?
- Hoe zou jij reageren als jouw dorp ineens een collectieve boete van 30.000 euro moet betalen voor een sabotageactie die jij niet hebt gepleegd?
- Is het eerlijk dat een hele gemeenschap gestraft wordt voor daden van enkelen? Wanneer is collectieve straf gerechtvaardigd, als dat überhaupt kan?
- Hoe zie jij de rol van jongeren zoals de 12-jarige Ben van Hengstum, die een belangrijke verzetsdaad pleegde zonder zichzelf verzetslid te noemen?
- Wat zegt het verhaal van Jimmy Taylor over de spontane solidariteit van burgers in een gevaarlijke situatie?
- Hoe zou jij omgaan met een plotseling moreel dilemma zoals Ben en Bertus: een geallieerde piloot vinden en moeten beslissen wat te doen?
- Welke risico’s namen gewone dorpsbewoners die voedsel, fietsen of radio’s verborgen hielden? Vind jij dat dit ook als verzet telt?
- Hoe zou je de grens trekken tussen verantwoord verzet en acties die te grote risico’s vormen voor burgers?
- Welke lessen kun je vandaag de dag trekken uit deze verhalen over moed, solidariteit en de gevolgen van vergelding?
Deel jouw verhaal
Heb jij een verhaal dat zich afspeelde in de gemeente Houten tijdens de Tweede Wereldoorlog dat je wilt delen? Of heb je wellicht foto’s van deze belangrijke periode? Bij De Oorlog was hier nodigen we je uit om jouw ervaringen en herinneringen met ons te delen. Samen kunnen we de geschiedenis levend houden. Doe mee en draag bij aan ons gezamenlijke geheugen!