De oorlog was hier!

Ook aan Schalkwijk ging de Jodenvervolging niet voorbij. Aan het Neereind  nummer 9 (links achter u aan de overzijde van de Schalkwijksewetering), woonde het kinderloze echtpaar Hulshof. Ze leefden van de beperkte inkomsten die Gerrit verdiende als klompenmaker. Tijdens de bezetting, toen de Duitsers de joden steeds meer op de hielen zaten, gaven Adriana (Jaantje) en Gerrit Hulshof tegen betaling onderdak aan het jonge, joodse echtpaar Sanders uit Rotterdam, en later ook het echtpaar Hein uit Utrecht. Net nadat Willem en Johanna (Hannie) Sanders waren ondergedoken in Schalkwijk, bleken ze een kind te verwachten. Omdat het moeilijk was een baby voor de buitenwereld ongezien, maar vooral ongehoord te laten, besloten ze te doen alsof Jaantje een kind verwachtte en speelde zij de rol van zwangere en jonge moeder van baby Bernhard (Benny) in het dorp met overtuiging. Alleen dokter Jansen wist van dit spel af en hielp Hannie tijdens de bevalling.

Nog geen maand na de geboorte van Benny, in april 1943, had de familie Hein – die ook een schuilplaats in Schalkwijk toegezegd had gekregen – hun onderduikadres nodig en kwam ook in het kleine arbeidershuisje wonen. Om zijn overlevingskansen te vergroten, bracht het echtpaar Hein hun vierjarige zoon Peter elders onder. Zoveel mensen met verschillende karakters in een kleine woning en een baby die veel huilde, zorgden voor veel spanningen tussen de bewoners. Uiteindelijk adviseerde dokter Jansen het echtpaar Hulshof om één echtpaar ergens anders te laten onderduiken en dat werd het echtpaar Hein. In september 1943 vertrokken zij naar de Narcisstraat in Utrecht. De familie Wels in de Narcisstraat was niet zo voorzichtig als de familie Hein gehoopt had. Dat bleek ook al snel toen na twee weken drie rechercheurs van de politie Amsterdam, Bureau Joodse Zaken voor de deur stonden. De vrouw van het onderduikgeversechtpaar had – bleek later uit een getuigenverklaring van één van de aanwezige rechercheurs – in de bus gesproken over het feit dat ze meer voedselbonnen nodig had. Een zogenoemde V-man, Nederlandse burgers die inlichtingen doorspeelden aan de Duitsers, had haar gezegd dat hij daar wel voor kon zorgen als ze haar adres aan hem doorgaf. Dat deed ze, met als gevolg de inval in de Narcisstraat. De familie Hein en een andere onderduiker konden met veel geluk ontsnappen, maar dat gold niet voor het onderduikgeversechtpaar. Zij werden zo zwaar toegetakeld tijdens hun verhoor dat ze uiteindelijk informatie loslieten over een klompenmaker in Schalkwijk, die ze kenden omdat ze daar een paar weken eerder de spullen van de familie Hein hadden opgehaald. Het echtpaar Wels werd afgevoerd naar strafkampen. De heer Wels overleefde uiteindelijk de oorlog niet. Hij stierf in Dachau.

Nadat Paul Hein de Narcisstraat was ontvlucht, bezocht hij de zus van Jaantje Hulshof in Utrecht, om haar mee te delen dat het adres in Schalkwijk niet meer veilig was, nu hun onderduikgevers waren opgepakt. Het gezin Sanders werd hierop tijdelijk ondergebracht op een ander adres in Schalkwijk. Omdat na een paar dagen nog geen inval aan het Neereind had plaatsgevonden, leek de kust veilig en kwam de familie Sanders met baby Benny terug. Nog dezelfde dag, op 19 oktober 1943, stonden de twee beruchte Amsterdamse politiemannen G. Gringhuis en J. Oudshoorn voor de deur, nadat ze in het dorp navraag hadden gedaan naar een klompenmaker. Juist op dat moment was een jongere broer van Hannie, Juda Cohen (Johny genoemd), op bezoek in Schalkwijk. Niemand kon ontkomen: naast het echtpaar Sanders met baby en Johny werden ook Gerrit en Jaantje Hulshof gearresteerd. Hulp bieden aan onderduikers was immers verboden. Hannie werd in januari 1944, samen met haar zoontje van 10 maanden, onmiddellijk bij aankomst in Auschwitz vermoord. Haar man Willem vier maanden later en haar broer Johny in maart 1944. In diezelfde maand kwam ook Gerrit Hulshof om in Meppen-Versen, een buitencommando van concentratiekamp Neuengamme. Jaantje Hulshof is de enige gearresteerde van het Neereind die de oorlog overleefde. Via kamp Vught, Ravensbrück, München en Dachau kwam ze terecht in Wolfratshausen, een buitencommando van concentratiekamp Dachau. Ze is daar uiteindelijk op 3 mei 1945 door de Amerikanen  bevrijd. Pas in 1948 kreeg ze officieel bericht van het Nederlandse Rode Kruis dat haar man was omgekomen en waar. Ze vertrok uit Schalkwijk. Ook de familie Hein en hun zoontje Peter overleefden uiteindelijk de oorlog.

Deze vragen helpen je om na te denken over keuzes die mensen in de oorlog moesten maken. Er zijn geen goede of foute antwoorden. Het gaat erom dat je onderzoekt wat jij belangrijk vindt, hoe jij situaties inschat en welke waarden voor jou leidend zijn.

Lees de tekst of bekijk de locatie aandachtig en neem daarna de tijd om bij de vragen stil te staan. Probeer verder te denken dan wat er letterlijk staat: waarom gebeurde iets, welke opties hadden mensen wel of juist niet, en wat zou jij in die situatie gedaan hebben?

Praat er met elkaar over, stel vragen aan elkaar, en wees nieuwsgierig. De oorlog was ingewikkeld. Jullie antwoorden mogen dat dus ook zijn.

Burgerschapsvragen voor VO

Thema: Jodenvervolging, onderduik en morele keuzes

1. Hoe beoordeel jij de keuze van Adriana en Gerrit Hulshof om Joodse onderduikers op te nemen, zelfs tegen betaling, terwijl dat levensgevaarlijk was? Vind jij dat de motivatie (betaald of onbetaald) uitmaakt voor het morele oordeel?
2. Wat doet het met jou om te lezen dat Jaantje een zwangerschap en moederschap moest spelen om de baby van Hannie en Willem Sanders te verbergen? Wat zegt dat over creativiteit én wanhoop in oorlogstijd?
3. In hoeverre dragen burgers die onvoorzichtig praten over voedselbonnen of andere details verantwoordelijkheid voor het gevaar dat daardoor ontstaat voor onderduikers?
4. Wat vind jij van de rol van V-mannen, burgers die actief informatie doorgaven aan de Duitsers? Zijn dit verraders of ook slachtoffers van druk en angst?
5. Hoe zou jij omgaan met spanningen in een onderduikhuis waar meerdere mensen samenleven onder extreme stress, zoals bij de families Sanders en Hein?
6. Vind jij dat er grenzen zijn aan hoeveel risico een gezin (zoals de Hulshofs) mag nemen voor anderen, zeker wanneer ze zelf ook kwetsbaar zijn?
7. Hoe kijk jij naar het feit dat bijna iedereen op het adres werd gearresteerd: onderduikers én onderduikgevers? Wat zegt dit over de meedogenloosheid van het systeem?
8. Wat doet het met jou dat baby Benny in Auschwitz werd vermoord op slechts tien maanden oud? Wat zegt dit over de aard van totalitaire regimes?
9. Jaantje overleefde en ontving pas jaren later bevestiging van het lot van haar man. Hoe belangrijk is officiële informatie en erkenning voor het verwerken van verlies na onrecht?
10. Welke lessen kunnen wij vandaag trekken uit dit verhaal over moed, discriminatie, blind vertrouwen, en wat gewone mensen kunnen doen om anderen te beschermen?

• Oorlogsmonumenten in de regio
• Verhalen van de bevrijding
• Historische kranten
• Onderzoek naar familieverhalen
• Educatieve bezoeken en tours
• Culturele evenementen en tentoonstellingen