Gab ten Holder (geboren 1920) zat tijdens de oorlogsperiode in Schalkwijk. Hij werkte (net als Michaël, zijn broer) een tijdje op de gemeentesecretarie. Vanaf 1942 was hij plaatsvervangend directeur van het distributiekantoor voor Houten, Schalkwijk en Tull en ’t Waal. Hij was lid van het verzet (zijn schuilnaam was Tom) wat inhield dat hij onder andere Engels piloten hielp om naar Schoonhoven te komen waar ze de Lek overstaken. Hij stal ook voedselbonnen en zorgde voor persoonsbewijzen om die piloten mee te helpen. Het kwam dus voor dat hij overdag aan de bewoners van onder andere Schalkwijk voedselbonnen uitgaf en ’s nachts het kantoor overviel om voedselbonnen te stelen voor onderduikers. In het laatste oorlogsjaar zat hij bij de Binnenlandse Strijdkrachten (BS). Gabriël was commandant van de BS en na de oorlog een tijdje plaatsvervangend commandant van Fort Honswijk waar Duitsers, collaborateurs en NSB’ers gevangen werden gehouden.

Uit een lijst van geïnterneerden uit april 1947 blijkt dat onder andere Jozef Kotalla één van de gevangen was op Fort Honswijk, later bekend als één van de Drie van Breda. Kotalla was tijdens de oorlog de beruchtste kampbeul van Kamp Amersfoort en had als bijnaam de Beul van Amersfoort. Hij overleed in 1979 in de Koepelgevangenis van Breda.

Op verzoek van zijn oudste dochter Odiel (Vlugt-ten Holder) heeft Gabriël ten Holder in 1992 opgeschreven wat hij in zijn leven heeft meegemaakt. Over de Tweede Wereldoorlog schrijft hij onder andere het volgende: Distributiekluis laten leeghalen in Houten, Swerus Copier en ik hebben het bevolkingsregister meegenomen en gedeponeerd in het Amsterdam-Rijnkanaal dat toen gegraven werd. Later het bevolkingsregister van Schalkwijk gehaald met Henk Kuyer en ook in het kanaal gegooid. We bezaten distributiekaarten voor onderduikers. We hadden de beschikking over wapens, granaatwerpers, geheime telefoon, valse persoonsbewijzen, Ausweisen en valse stempels van de Duitsers. Tussen september 1944 en mei 1945 Geallieerde piloten overbrengen van Schalkwijk naar Groot Ammers aan de noordkant van de Lek. Hoeveel keer wij piloten hebben overgebracht weet ik niet meer. Ik heb ze ook nooit geteld, waar ze precies vandaan kwamen weet ik ook niet. Ze moesten ‘s nachts slapen en de volgende morgen brachten wij ze naar Groot Ammers.

John Low was een van de bemanningsleden van een bommenwerper die op 29 april 1944 vanwege brandstofgebrek boven Nederland is neergestort nadat de gehele bemanning met parachutes het toestel had verlaten. Hij vertelt in het boek ‘Luchtalarm op de Veluwe’ over zijn toch naar bevrijd gebied waarbij hij op 11 februari 1944 in Schalkwijk terecht komt: In deze hut brengen we de nacht door en de volgende avond rijden we door naar Schalkwijk. Het is vastenavond en de ondergrondse bakt pannenkoeken voor ons. Plotseling wordt er op de deur geklopt en iemand roept: ‘Hollandse SS’. Gelukkig gaan ze weg; maar wij ook. Dit speelde zich af op de bovenverdieping van de burgemeesterswoning annex gemeentehuis aan de Jonkheer Ramweg. Tijdens het vluchten voor de Hollandse SS, via de achterdeur, door de tuin en springend over een heining belandde kapper Gijs Vermeulen in de sloot. Daarna brachten ze de nacht door in een hooiberg van boer Van Rijn. Uiteindelijk bereikt John Low zo’n 10 maanden nadat hij boven Nederland uit een vliegtuig heeft moeten springen, samen met enkele anderen, bevrijd gebied.

De Duitsers hadden het over de Nieuwe Orde. Nederland zou behoren bij één Europa en dat zou heel mooi worden. Maar langzamerhand liet de bezetter zijn ware gezicht zien, zoals het Jodenvervoer (1943). Er kwam steeds meer verzet. Je wist ook niet wie erin zat. Alles wat je wist, kon je eventueel verraden als je gepakt zou worden. Dus je moest niet te veel weten en niet de namen van verzetsmensen kennen. Het waren anonieme mensen. Je deed gewoon mee.

Er was een groep die zich richtte op overvallen. Om bonnen te bemachtigen voor onderduikers. Bij het Neereind waren ze aan het oefenen in de grienden met wapens die door de Engelsen waren afgeworpen. Ik hield niet van vechten, maar anderen schepten erover op dat ze hadden geoefend met schieten. De zoon van burgemeester Ten Holder gaf leiding aan het verzet. Ik werd door hem gevraagd om voor de berichtendienst te werken. De andere zoon van de burgemeester zat ook in het verzet en die is later gefusilleerd.
Als postbode moest ik ook de brieven bezorgen voor mensen die werden opgeroepen voor tewerkstelling in Duitsland. Ik gaf de brief dan af en zei: ‘Niet heengaan’. Ook de PTT werd gevraagd mensen te leveren voor tewerkstelling. Ik moest er ook heen, maar ik ging gewoon weg bij de PTT. Niemand keek verder naar je om. Er waren toch geen sancties. Als de Duitsers 10.000 brieven stuurden en er kwamen 5000 mensen dan waren ze tevreden. Na een paar maanden keerde ik weer terug bij de Post. Bovendien was mijn salaris gewoon doorbetaald. Uit Schalkwijk zijn er in totaal zo’n 10 mensen naar Duitsland gegaan.

Ik kwam in 1944 te werken voor de berichtendienst, nadat ik door de zoon van Ten Holder was gevraagd. Joop Bouwman was gehandicapt en zag er ongevaarlijk uit. Hij sprak Duits en maakte vaak een praatje met de Duitsers. Zodoende wist hij waar de Duitsers stellingen hadden gebouwd. Ik fietste met briefjes naar Werkhoven. Als postbode viel je niet op. In mijn sokken had ik de briefjes verstopt. Ik ben nooit aangehouden. Bij een boerderij midden in het dorp van Werkhoven gaf ik de berichten af, die ik verstopte in de rand van mijn sokken en kreeg ik soms opdrachten mee. Dan moesten we bijvoorbeeld kentekens opschrijven van auto’s die we zagen. Elke twee à drie dagen fietste ik dan naar Werkhoven. Ik moest de berichtjes die ik meekreeg verbranden, maar ik heb ze bewaard. Het was heel spannend om mee te doen, gewoon geweldig met zijn allen.

Michaël was 16 jaar toen de oorlog begon. Toen hij 18 werd, moest hij onderduiken zodat hij niet voor de Duitsers hoefde te werken. Hij sloot zich aan bij het verzet en hielp bijvoorbeeld mensen vluchten.

Zijn ouders vonden dat gevaarlijk en wilden dat hij stopte. Maar dat gebeurde niet. De groep waar Michaël bij zat, werd verraden. Hij werd opgepakt en naar een kamp gebracht. Daar werd hij ziek en hij overleed op 12 december 1944. Hij werd maar 21 jaar oud.

Jan en Ton waren broers. Aan het begin van de oorlog probeerden ze samen met vrienden naar Engeland te varen. Daar wilden ze helpen om Nederland te bevrijden. Ze deden alsof ze gingen kamperen, maar gingen stiekem met een bootje de zee op.

Onderweg kregen ze problemen en dreven ze terug naar Frankrijk. Daar werden ze opgepakt door de Duitsers en gevangen gezet.

Later werden ze opnieuw gevangen genomen en naar een concentratiekamp gebracht. Daar was het heel zwaar. Gelukkig werden ze in 1945 bevrijd.

Na de oorlog had Ton nog lang last van wat hij had meegemaakt. Hij sliep slecht en had vaak nachtmerries.

Gab bleef tijdens de oorlog in Schalkwijk en zat ook in het verzet. Hij hielp geallieerde piloten om te ontsnappen en gaf onderduikers eten en papieren.

Overdag werkte hij op een kantoor waar hij voedselbonnen uitdeelde. ’s Nachts stal hij die bonnen juist om mensen te helpen die zich moesten verstoppen.

Hij had ook geheime spullen, zoals valse papieren en een geheime telefoon. Na de oorlog kreeg hij een belangrijke rol bij het bewaken van gevangen Duitsers en mensen die met hen hadden samengewerkt.

Een Engelse piloot, John Low, kwam tijdens de oorlog in Schalkwijk terecht nadat zijn vliegtuig was neergestort. Hij werd geholpen door het verzet.

Op een avond bakten ze pannenkoeken voor hem. Maar ineens werd er op de deur geklopt: er waren Duitsers in de buurt! Iedereen moest snel vluchten.

Via de tuin en over een hek ontsnapten ze. Uiteindelijk bereikte John Low na een lange tijd weer veilig gebied.

Een man uit Schalkwijk vertelde later hoe het was in de oorlog. Veel mensen zaten in het geheim in het verzet, maar je wist vaak niet wie dat waren. Dat was veiliger.

Sommige mensen verzamelden voedselbonnen voor onderduikers. Anderen brachten geheime berichten rond, bijvoorbeeld verstopt in hun sokken.

Het was spannend en gevaarlijk werk. Maar veel mensen deden mee, omdat ze wilden helpen en iets terug wilden doen tegen de bezetters.