Ontdek de Vergeten Geschiedenis
De oorlog was hier!
Duik dieper in de verhalen van moed en overleving die zich afspeelden tijdens de Tweede Wereldoorlog in onze gemeenschap. Ontdek de impact en de blijvende herinneringen die deze gebeurtenissen hebben achtergelaten.
Burgemeesters in oorlogstijd
Op 11 augustus 1941 werd door de Duitsers een verordening uitgevaardigd, die de gemeenteraden buiten werking stelde. Vanaf die datum waren de burgemeesters belast met alle taken die tot dan toe vielen onder de gemeenteraden en onder de colleges van burgemeester en wethouders. Op 26 augustus 1943 werd Victor Roland Los, burgemeester van Houten, uit zijn ambt gezet en door de Duitsers vervangen door Abraham Willem (Bram) Bosschaart die lid was van de NSB.
Over het algemeen was de houding van burgemeesters onder de Duitse bezetting: geen aanstoot geven, loyale samenwerking met de Duitsers, correct uitvoeren van hun verordeningen en aanpassen aan de nieuwe verhoudingen, in de verwachting dat daarmee het Nederlandse belang het best was gediend. Wel kwamen burgemeesters steeds vaker voor de vraag te staan of ze naar eer en geweten hun werk konden blijven doen.
Prentbriefkaart van De Grund uit ca. 1935.
De Grund (aan De Poort) was burgemeesterswoning maar werd in de tweede helft van de oorlog behalve als woning voor de burgemeester ook in gebruik genomen als gemeentehuis.
‘Goede’ en ‘foute’ burgemeesters
Direct na de oorlog begon men met de zuivering van het overheidsapparaat. Ontslag volgt voor 509 burgemeesters; voor het grootste deel NSB’ers. De NSB-burgemeesters worden na de bevrijding gearresteerd en strafrechtelijk vervolgd in het kader van de bijzondere rechtspleging. Het simpele feit dat NSB’ers het burgemeesterschap van de bezetter hadden aanvaard wordt hen als misdrijf ten laste gelegd.
Burgemeester Los
Victor Roland Los werd in 1931 burgemeester van Houten. Op 26 augustus 1943 is hij afgezet en vervangen door de NSB’er Abraham Willem (Bram) Bosschaart. Door beschuldigingen van een aantal inwoners is in mei 1945 een zuiveringsonderzoek naar Los gestart.
De Commissaris van de Koningin in Utrecht schreef aan de minister van Binnelandze Zaken op 15 november 1945 over de zuiveringen van de in totaal 50 burgemeesters in de provincie over burgemeester Los het volgende: Deze heeft één grove fout gemaakt, alsmede een aantal kleinere fouten en heeft het vertrouwen van de bevolking volkomen verloren. Hij is, zij het in mindere mate dan bijvoorbeeld zijn ambtgenoot van Haarzuilens en Vleuten, ernstig te kort geschoten in het betrachten van de juiste houding in verband met de bezetting.
Op 27 augustus 1943 vond op het gemeentehuis van Houten de installatie plaats van A.W. Bosschaart tot burgmeester. Foto: familiearchief Van Rooijen
NSB-burgemeester Bosschaart
Abraham Willem (Bram) Bosschaart was NSB-burgemeester van Houten vanaf 27 augustus 1943 en van Schalkwijk en Tull en ’t Waal vanaf 1 november 1943. Hij is direct na de oorlog als burgemeester afgezet.
Bosschaart werd op 9 mei 1945 omstreeks 9 uur ’s avonds door politieagent Hoekstra in Houten aangehouden en vastgezet op het gemeentehuis op verdenking van lidmaatschap van de NSB. Uit het verhoor bleek dat hij uit idealistische overwegingen lid van NSB was sinds mei 1933. Tijdens het proces tegen Bosschaart werden verschillende getuigen gehoord:
Getuige Barend Hendrikus van de Woord (1915) kende Bosschaart van sportvereniging Kampong. Wist dat hij NSB’er was, maar Bosschaart droeg dat niet uit. Getuige had illegaal werk gedaan waar Bosschaart van wist en hielp hem aan een baantje in het gemeentehuis van Houten, omdat hij daar veiliger was dan in Utrecht. Martinus Welle (1889), ambtenaar NS en actief bij Kampong. Jammer dat hij NSB’er was. Nooit iemand overgehaald of verraden, waar hij wel de mogelijkheid toe had.
Politiemensen Johannes Frans Hoekstra en Gijsbert Groen hebben ook geen kwaad woord over hem. Hij hielp iedereen, ook onderduikers: Wij als politiemannen hebben nooit eenige opdracht van hem gehad die in strijd was, met onze Vaderlandsche gevoelens, of die wij later niet zouden kunnen verantwoorden. Hij hielp, waar hij helpen kon. Indien een inwoner van deze gemeente last had met eenige Duitsche instantie, dan ging men naar Bosschaart en deze maakte het indien hem dit mogelijk was voor elkaar.
Op 24 september 1946 volgde het vonnis van het Tribunaal Utrecht: Internering, te beperken tot 2 jaar met aftrek voor-internering.
De oorlog door kinderogen
De oorlog in Houten: Burgemeesters in moeilijke tijden
Tijdens de Tweede Wereldoorlog veranderde er veel in Houten. In 1941 besloten de Duitsers dat de gemeenteraad niet meer mocht vergaderen. Vanaf dat moment moest de burgemeester alles zelf regelen.
In 1943 gebeurde er iets spannends: onze burgemeester, meneer Los, werd ontslagen door de Duitsers. In zijn plaats kwam meneer Bosschaart. Hij was lid van de NSB, een partij die samenwerkte met de Duitsers.
De burgemeester woonde in een mooi huis, De Grund. Later werd dat huis ook gebruikt als gemeentehuis.
Na de oorlog: Wie was goed en wie fout?
Na de oorlog gingen mensen onderzoeken welke burgemeesters goed waren en welke fout. Veel NSB-burgemeesters werden gearresteerd, ook meneer Bosschaart. Toch zeggen veel mensen dat hij anderen hielp, zelfs onderduikers, en nooit iemand verraden heeft. Hij kreeg twee jaar straf.
Meneer Los kwam ook in de problemen. Sommige mensen vonden dat hij te aardig was voor de Duitsers. Daarom mocht hij niet terugkomen als burgemeester
De oorlog in perspectief
Burgerschapsvragen voor het V.O.
Deze vragen helpen je om na te denken over keuzes die mensen in de oorlog moesten maken. Er zijn geen goede of foute antwoorden. Het gaat erom dat je onderzoekt wat jij belangrijk vindt, hoe jij situaties inschat en welke waarden voor jou leidend zijn.
Lees de tekst of bekijk de locatie aandachtig en neem daarna de tijd om bij de vragen stil te staan. Probeer verder te denken dan wat er letterlijk staat: waarom gebeurde iets, welke opties hadden mensen wel of juist niet, en wat zou jij in die situatie gedaan hebben?
Praat er met elkaar over, stel vragen aan elkaar, en wees nieuwsgierig. De oorlog was ingewikkeld. Jullie antwoorden mogen dat dus ook zijn.
Burgerschapsvragen voor VO
Thema: geloof, verzet en morele moed
- Waarom denk je dat kapelaan Van Rooijen en zijn collega’s bereid waren hun leven te riskeren om een brief voor te lezen die de Duitse bezetter verboden had?
- Hoe ver reikt volgens jou de verantwoordelijkheid van religieuze leiders wanneer zij mensen zien lijden of onrecht zien gebeuren?
- Vind jij dat geloof en morele overtuiging zwaarder mogen wegen dan gehoorzaamheid aan de overheid? Waarom wel of niet?
- Hoe beoordeel je het besluit van de kapelaans om de verantwoordelijkheid niet op pastoor Galama af te schuiven, terwijl dat hun leven had kunnen redden?
- Wat zegt de bisschoppelijke brief over de normatieve rol van kerken in tijden van onderdrukking en vervolging?
- Wat zouden de risico’s geweest zijn voor parochianen die de brief lazen of verspreidden, en wat zegt dat over burgerlijke moed?
- Pastoor Goossens hielp geallieerde vliegers en liet spionagegroepen in zijn pastorie vergaderen. Wanneer is het gerechtvaardigd om wetten te overtreden in het belang van een hoger doel?
- Waarom denk je dat sommige mensen opstaan tegen onrecht, terwijl anderen dat niet doen, zelfs binnen dezelfde gemeenschap of kerk?
- Hoe zou jij handelen als jouw geweten botst met een regel of bevel dat volgens jou moreel onjuist is?
- Welke lessen kun jij uit dit verhaal halen over mensenrechten, solidariteit en het beschermen van kwetsbare groepen in de samenleving?
Deel jouw verhaal
Heb jij een verhaal dat zich afspeelde in de gemeente Houten tijdens de Tweede Wereldoorlog dat je wilt delen? Of heb je wellicht foto’s van deze belangrijke periode? Bij De Oorlog was hier nodigen we je uit om jouw ervaringen en herinneringen met ons te delen. Samen kunnen we de geschiedenis levend houden. Doe mee en draag bij aan ons gezamenlijke geheugen!